โครงการ  ศูนย์เรียนรู้การเลี้ยงปลาพลวงหิน  บ้านดงผาปูน

                จากการที่ท่านผู้ว่าราชการจังหวัดน่าน (นายสมพงษ์  อนุยุทธพงศ์) ได้ออกเยี่ยมเยียนราษฎรในพื้นที่ บ้านดงผาปูน ต. บ่อเกลือใต้  ได้พบเห็นชาวบ้านเลี้ยงปลาพลวงหินกันมาก โดยขุดบ่ออยู่ในบริเวณบ้านของตนเอง ท่านให้ความสนใจ เพราะเป็นปลาที่มีราคาดี ชาวบ้านนิยมเลี้ยง จึงได้จัดสรรงบประมาณโครงการอยู่ดี มีสุข ในการจัดทำระบบน้ำประปาภูเขาและขุดบ่อเพิ่มเติม และได้สั่งการให้สำนักงานประมงจังหวัดน่าน เข้าไปให้การส่งเสริมแนะนำทางวิชาการ เพื่อจัดทำเป็นศูนย์เรียนรู้  การเลี้ยงปลาพลวงหินในพื้นที่สูง  ให้ชาวบ้านที่อยู่ในพื้นที่โครงการอันเนื่องมาจากพระราชดำริ  ในหลายอำเภอของจังหวัดน่าน ได้เข้ามาศึกษาเรียนรู้และนำไปปฏิบัติ  โดยต้องการให้ปลาพลวงหินเป็นอาหารที่ขึ้นชื่อของดีเมืองน่านไว้สำหรับต้อนรับนักท่องเที่ยวที่มาเยียนเมืองน่าน ได้รับประทานปลาที่แปลกแตกต่างจากปลาที่มีขายในท้องตลาดทั่วไป “ถ้าจะกินปลาพลวงหิน ต้องมากินที่เมืองน่าน”

การเลี้ยงปลาพลวงหินในจังหวัดน่าน

                ปลาพลวงหิน อาจถือได้ว่าเป็นปลาประจำถิ่นของจังหวัดน่าน พบได้ในแม่น้ำน่าน และแม่น้ำสาขา เป็นปลาที่มีรสชาติดีดังที่กล่าว ประชาชนนิยมบริโภค โดยส่วนใหญ่นำไปประกอบอาหารประเภท “ลาบ” หรือ “ต้ม” จึงทำให้ปลามีราคาแพง ขายกันกิโลกรัมละ 100 – 150 บาท ขนาดตั้งแต่ 8 ขีด ถึง 1.5 กิโลกรัม

                การเลี้ยงปลาพลวงหินในจังหวัดน่าน มีการเลี้ยงกันมานานแล้วในแถบอำเภอบ่อเกลือ ปัว เฉลิมพระเกียรติ  ซึ่งเป็นพื้นที่สูง มีน้ำไหลผ่าน  แต่ไม่แพร่หลายและเลี้ยงอย่างไม่จริงจัง คือ มีอาหารก็ให้ ไม่มีปลาก็ไม่ได้กินโดยชาวบ้านจะขุดบ่อที่มีขนาดต่าง ๆ  กัน ตามความเหมาะสมของสภาพพื้นที่ตั้งแต่ 10 ตารางเมตรจนถึง70 ตารางเมตรความลึกตั้งแต่ 80 เซ็นติเมตร ถึง 2 เมตรมีทางน้ำไหลเข้า – ออก ได้สะดวก

                ลูกพันธุ์และอัตราการปล่อย

                ชาวบ้านนิยมไปหารวบรวมลูกพันธุ์จากธรรมชาติตามแหล่งน้ำสาขาของแม่น้ำน่าน เช่น แม่น้ำว้า   แม่น้ำปัว โดยใช้วิธีการทอดแห ดักไซ ช่วงระยะเวลาที่ทำการรวบรวมเป็นช่วงน้ำใสคือ ตั้งแต่เดือนพฤศจิกายน – เมษายน ปลาที่รวบรวมได้จะมีขนาดตั้งแต่ 7 เซ็นติเมตร ถึง 15 เซ็นติเมตร อัตราการปล่อย 2 – 3 ตัวต่อตารางเมตร

                วิธีการเลี้ยงและอาหารที่ใช้เลี้ยง

                หลังจากนำปลาที่ได้จากธรรมชาติมาปล่อยลงในบ่อแล้ว ประมาณ 3 วัน จะเริ่มมีการให้อาหาร ปลาพลวงหินเป็นปลาที่กินอาหารทุกอย่างทั้งพืชและสัตว์ ชาวบ้านจะให้ปลวกที่สามารถหาได้ง่ายในป่าใกล้บ้าน ร่วมถึงเศษ ผักใบสา ใบมัน รวมถึงการให้อาหารเม็ดสำเร็จรูป แล้วแต่จะหาได้หรือพอจะมีเงินซื้ออาหารปลา  และขณะนี้หน่วยงานกรมประมงได้ ส่งเสริมให้เกษตรกรเลี้ยงหนอนนก โดยจัดหาพันธุ์หนอนนกให้ เพื่อนำมาเป็นอาหารปลาพวงหิน ได้อีกทางหนึ่งด้วย

ระยะเวลาการเลี้ยงและการจำหน่าย

                ใช้ระยะเวลาการเลี้ยงประมาณ 8 -12 เดือน จะเริ่มจับขาย โดยจะได้ขนาดตั้งแต่     8  ขีด ถึง 1.5  กิโลกรัม แล้วแต่ขนาดของปลาที่มีรวบรวมได้และนำมาเลี้ยง รวมถึงการเอาใจใส่ หาอาหารให้ปลาได้กินอย่างสม่ำเสมอทุกวัน

ชีววิทยาปลาพลวงหิน ( Brook  Carp  Tor  soro )

                                ปลาพลวงหิน ( Tor  soro )   เป็นปลาน้ำจืดขนาดกลางที่มีรสชาติอร่อย   มีลวดลายและมีสีสันสวยงาม พบทั่วไปบริเวณน้ำตก  ลำธารและภูเขา ในเขตจังหวัดน่านส่วนใหญ่จะอยู่ตามน้ำตก น้ำออกรู ลำธารและถ้ำต่างๆ พบว่าอยู่เป็นฝูงและได้รับการคุ้มครองอย่างดีจากประชาคมท้องถิ่น   เช่น   บริเวณน้ำตกสะปัน   ต.บ่อเกลือเหนือ     อ.บ่อเกลือ   เป็นต้น

                                ปลาพลวงหิน   ทางภาคเหนือเรียกว่า “ ปลาปุง ” ภาคกลางและภาคใต้เรียกว่าปลาพลวงหรือพลวงหิน เป็นปลาในตระกูล Cyprinidae เคยพบขนาดใหญ่สุด  15- 20  กิโลกรัม  ยาว     1  เมตร  ที่จังหวัดแม่ฮ่องสอน

                                ลักษณะทั่วไป   ลำตัวยาว   แบนด้านข้าง  มีเกล็ดขนาดใหญ่  หัวเล็ก  มีหนวด  2  คู่บนปาก ( Rostral  barbels )  และมุมปาก  ( Maxillary  barbels )  ครีบท้องและครีบก้นมีขนาดใกล้เคียงกัน   ลำตัวมีสีน้ำตาลปนเขียว   เขียวปนน้ำเงิน   หรือสีน้ำตาลปนดำเข้ม   ซึ่งขึ้นอยู่กับสิ่งแวดล้อม   และมีแถบสีดำเริ่มจากบริเวณหัว

                                ปลาพลวงหินที่มีอายุตั้งแต่  2  ปีขึ้นไปสามารถนำมาเพาะขยายพันธุ์ได้ โดยตัวเมียจะมีขนาดใหญ่มากกว่าตัวผู้   ฤดูกาลวางไข่อยู่ในช่วงเดือนพฤศจิกายน – กุมภาพันธ์   ซึ่งเป็นช่วงที่น้ำใส  ไข่ปลาพลวงหินมีลักษณะกลมใสสีส้ม   เส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ  3.8  มิลลิเมตร   ซึ่งถือว่าค่อนข้างใหญ่  เป็นไข่จมที่ไม่ติดกับวัสดุในน้ำ ในธรรมชาติแม่ปลาจะขุดพื้นซึ่งเป็นเศษหิน   โดยใช้ครีบก้น ( Anal  Fin )  ขุดเป็นหลุมเส้นผ่านศูนย์กลาง 4 – 5  นิ้ว         ลึก     2 – 3  นิ้ว   โดยมีตัวผู้เข้ามาคลอเคลียตลอดเวลา   และจะขุด   3 – 5  หลุมก่อนวางไข่ผสมพันธุ์โดยใช้เวลาประมาณ   4    ชั่วโมง   ปล่อยไข่ให้ผสมกับน้ำเชื้อแล้วตัวเมียจะใช้ปากเก็บไข่ไปฝังตามหลุมต่าง ๆ แม่ปลา  1  ตัวมีไข่ตั้งแต่  1,000 – 5,000  ฟอง ไข่ใช้เวลาฟัก   80 – 93  ชั่วโมง

ขั้นตอนการเพาะเลี้ยงหนอนนก

1.  เตรีมอุปกรณ์และนำอาหารหนอนใส่ถาด

2.  ใส่หนอนลงไปในถาด  พร้อมมะละกอหรือกล้วย

3.  หนอนจะกินอาหารไปเรื่อย ๆ  ควรให้พืชผักเสริมตามโอกาส

4.   เมื่ออาหารจวนจะหมดและมีมูลปริมาณมาก  ทำการเปลี่ยนอาหารใหม่  โดยใช้ตะแกรงร่อนตัวหนอนออก

5.   สังเกตระยะที่หนอนจะเข้าดักแด้  ให้แยกดักแด้ไว้ถาดใหม่

6.   เมื่อดักแด้โตเต็มวัยก็ทำการแยกถาดใหม่

7.   หลังจากออกจากดักแด้ประมาณ  7  วัน  ก็จะเริ่มผสมพันธุ์การวางไข่จะกระจัดกระจายในถาด  (30 – 50  ฟอง/ตัว)

** วางไข่ครั้งแรกจะยังไม่ตาย  สามารถวางไข่ได้อีกหลายครั้ง  ตัวผู้อายุสั้นกว่าตัวเมีย  บางตัวมีอายุนานถึง  115  วัน  แต่บางตัวอายุเพียง  7  วัน

ข้อควรระวัง

1.  หากเลี้ยงในระดับความชื้นต่ำ  สามารถเพิ่มความชื้นในการเลี้ยง  โดยขังน้ำไว้ในห้องที่ใช้เลี้ยง

2.  ไม่ควรเลี้ยงแออัดเกินไป  จะทำให้หนอนมีขนาดเล็ก 

3.  ระยะที่หนอนออกจากไข่ใหม่ ๆ  ในการเปลี่ยนอาหารควรรอให้  หนอนโตขึ้นหน่อย  เพราะจะได้ไม่ติดไปกับอาหาร

หนอนนกมีช่วงวงจรชีวิต  4  ระยะ  ดังนี้

1.)  ระยะที่เป็นไข่  5 – 7  วัน

              ลักษณะ  รูปร่างยาวรี  กว้าง  0.8 – 0.18  มม.  ยาว  1.5 – 2.0  มม.  มีสีขาวนวล  ผิวเรียนเป็นมันวาว  การฟักเป็นตัวขึ้นอยู่กับอุณหภูมิ  ช่วงที่อากาศร้อนจะฟักเป็นตัวเร็ว

2.)  ระยะที่เป็นตัวหนอน  55 – 75  วัน

              ลักษณะ  เป็นรูปร่างทรงกระบอก  ลำตัวสีน้ำตาลอ่อนผอมยาว มี  9  ปล้อง  ปล้องสุดท้ายจะมีขนาดเล็กและสั้นที่สุด  ขนาดของหนอนตัวโตเต็มวัยจะมีความกว้าง  3.2  มม.  ยาว  29.2  มม.  0.2  กรัม

3.)  ระยะที่เป็นดักแด้  5 – 7  วัน

              ลักษณะ  รูปร่างจะแบ่งได้  3  ส่วน  คือ  ส่วนหัว  ส่วนอก  และส่วนหาง  ส่วนหัวโตเรียวไปทางด้านหาง  ขนาดของดักแด้  กว้าง  4.7  มม.  ยาว  23.1  มม.

4.)  ระยะที่เป็นแมลงโตเต็มวัย  30 – 60  วัน

             ลักษณะ  ส่วนอกเป็นสีเหลือง  หัว  ขา  และหนวดเป็นสีน้ำตาลเข้ม  สามารถผสมพันธุ์วางไข่ตามวงจรชีวิต  หลังออกจากดักแด้  7  วัน

สำนักงานประมงจังหวัดน่าน  โทรศัพท์  054-710576  โทรสาร  054-751428

www.fisheries.go.th/fpo-nan